Wat is een veiligheidsinformatieblad (ViB)?

Een veiligheidsinformatieblad (ViB), internationaal bekend als Safety Data Sheet (SDS), is een document dat beschrijft welke gevaren een chemische stof of mengsel heeft en hoe je er veilig mee omgaat. Het vormt de ruggengraat van de informatieketen in de chemische industrie: van fabrikant tot professionele eindgebruiker.

Werk je met gevaarlijke stoffen of mengsels? Dan heb je vrijwel zeker met veiligheidsinformatiebladen te maken. In dit artikel leggen we uit wat een ViB precies is, wanneer je er een moet leveren, welke 16 rubrieken erin staan en wat de belangrijkste regels zijn onder REACH en CLP.

Wat is een veiligheidsinformatieblad precies?

Een veiligheidsinformatieblad is een gestandaardiseerd document van 16 rubrieken dat informatie geeft over:

• de gevaarlijke eigenschappen van een stof of mengsel
• de risico's voor de gezondheid en het milieu
• de maatregelen voor veilig gebruik, opslag en transport
• de eerste hulp bij blootstelling
• de geldende wet- en regelgeving

De wettelijke basis ligt in de Europese REACH-verordening (Verordening (EG) nr. 1907/2006), specifiek in Artikel 31. De inhoud en opbouw van het ViB zijn vastgelegd in Bijlage II van REACH, die voor het laatst ingrijpend is gewijzigd door Verordening (EU) 2020/878.

Het ViB is geen vrijblijvend document. Het is een juridisch bindend document waarmee leveranciers aantonen dat ze hun informatieplicht nakomen. Tegelijkertijd is het voor de ontvanger de primaire bron om risico's op de werkvloer te beheersen.

ViB, SDS, MSDS: wat is het verschil?

Je komt verschillende afkortingen tegen, ze verwijzen allemaal naar hetzelfde document:

• ViB = Veiligheidsinformatieblad (de officiële Nederlandse term)
• SDS = Safety Data Sheet (de Engelse term, internationaal het meest gebruikt)
• MSDS = Material Safety Data Sheet (de oude Engelse term, vóór het GHS-systeem)

De term MSDS is formeel achterhaald sinds de invoering van het Globally Harmonized System (GHS) en de Europese CLP-verordening. In de praktijk kom je de term nog regelmatig tegen, maar de juiste aanduiding is SDS of ViB. In België wordt hetzelfde document doorgaans een veiligheidsfiche genoemd.

Wanneer is een veiligheidsinformatieblad verplicht?

Niet elk product heeft een ViB nodig. Artikel 31 van REACH bepaalt precies wanneer je er een moet leveren. Er zijn drie situaties waarin een ViB verplicht is en één waarin het op verzoek geleverd moet worden.

Verplicht leveren (Art. 31 lid 1)

Je bent verplicht een ViB te leveren wanneer:

(a) je een stof of mengsel levert dat voldoet aan de criteria voor indeling als gevaarlijk volgens de CLP-verordening (Verordening (EG) nr. 1272/2008)
(b) je een stof levert die is aangemerkt als PBT (persistent, bioaccumulerend en toxisch) of vPvB (zeer persistent en zeer bioaccumulerend) volgens de criteria van Bijlage XIII van REACH
(c) je een stof levert die op de Kandidaatslijst van zeer zorgwekkende stoffen (SVHC's) staat om andere redenen dan (a) of (b)

Let op: PMT/vPvM en de ViB-plicht

Art. 31 lid 1(b) verwijst specifiek naar PBT en vPvB volgens de criteria van Bijlage XIII van REACH. De nieuwere PMT- en vPvM-criteria zijn gevarenklassen onder de CLP-verordening, toegevoegd door Gedelegeerde Verordening (EU) 2023/707. Een stof die als PMT of vPvM is ingedeeld, is daarmee gevaarlijk onder CLP en valt onder de ViB-plicht via lid 1(a). PMT/vPvM is echter géén zelfstandig criterium voor opname op de Kandidaatslijst (Art. 57 REACH). Wel kan ECHA dergelijke stoffen per individueel geval als SVHC identificeren op grond van Art. 57(f), het "equivalent concern"-criterium. Meer over deze nieuwe gevarenklassen lees je in ons artikel CLP-verordening: Nieuwe gevarenklassen ED, PBT, vPvB, PMT, vPvM.

Op verzoek leveren (Art. 31 lid 3)

Voor niet-ingedeelde mengsels die toch bepaalde gevaarlijke stoffen bevatten, moet je een ViB leveren als de afnemer erom vraagt. Dit geldt wanneer het mengsel de volgende stoffen bevat:

• stoffen met gezondheids- of milieugevaren in een concentratie van ≥ 1 gewichtsprocent (niet-gasvormig) of ≥ 0,2 volumeprocent (gasvormig)
• stoffen ingedeeld als kankerverwekkend categorie 2, reprotoxisch 1A/1B/2, huidsensibiliserend categorie 1, respiratoir sensibiliserend categorie 1, met effecten op of via lactatie, PBT of vPvB volgens Bijlage XIII, of opgenomen op de Kandidaatslijst (Art. 59 lid 1), in een concentratie van ≥ 0,1 gewichtsprocent
• stoffen waarvoor een Europese grenswaarde voor beroepsmatige blootstelling geldt

Uitzondering voor consumentenproducten (Art. 31 lid 4)

Lever je een gevaarlijk product rechtstreeks aan consumenten? Dan hoef je geen ViB mee te leveren, mits je voldoende informatie verstrekt om gezondheid en milieu te beschermen (denk aan het CLP-etiket). Let op: deze vrijstelling geldt alleen voor de directe verkoop aan de consument. Lever je datzelfde product aan een professionele afnemer of distributeur, dan geldt gewoon de reguliere ViB-plicht van Art. 31 lid 1.

Welke producten zijn vrijgesteld?

Bepaalde productcategorieën in afgewerkte vorm, bestemd voor de eindgebruiker, vallen buiten de REACH-verplichting voor ViB's (Art. 2 lid 6 REACH). Dit betreft onder meer:

• geneesmiddelen (Richtlijn 2001/83/EG)
• cosmetische producten: REACH verwijst naar Richtlijn 76/768/EEG, inmiddels vervangen door de Cosmeticaverordening (EG) nr. 1223/2009
• medische hulpmiddelen die invasief zijn of in direct fysiek contact met het lichaam worden gebruikt (Verordening (EU) 2017/745)
• levensmiddelen en diervoeders (Verordening (EG) nr. 178/2002)
• voorwerpen (articles) in de zin van REACH, tenzij ze gevaarlijke stoffen afgeven onder normale of voorzienbare gebruiksomstandigheden

Let op: de vrijstelling geldt voor het eindproduct in de afgewerkte vorm voor de eindgebruiker in die categorieën. De grondstoffen en tussenproducten die je gebruikt om ze te maken, vallen wél gewoon onder de ViB-verplichting.

De 16 rubrieken van een veiligheidsinformatieblad

Bijlage II van REACH schrijft een vaste indeling van 16 rubrieken voor. De volgorde is verplicht en geen enkele rubriek mag ontbreken. Als er voor een bepaalde rubriek geen gegevens beschikbaar zijn, moet je dat expliciet vermelden met de reden waarom.

Wat veranderde er aan het ViB met Verordening (EU) 2020/878?

Verordening (EU) 2020/878 is de meest recente ingrijpende wijziging van Bijlage II. De verordening is van toepassing sinds 1 januari 2021 voor nieuwe ViB's. Bestaande ViB's moesten uiterlijk 31 december 2022 zijn aangepast. De belangrijkste wijzigingen:

• Nanovormen: wanneer een stof nanovormen bevat, vereisen rubriek 1, 3 en 9 nu specifieke informatie (deeltjesgrootteverdeling, vorm, coatings).
• Hormoonontregelende eigenschappen: rubriek 2, 11 en 12 moeten nu vermelden of een stof hormoonontregelende (endocrine disrupting) eigenschappen heeft.
• Rubriek 9 herstructurering: de opbouw van de fysisch-chemische eigenschappen is compleet herzien. Rubriek 9.1 bevat nu 18 verplichte parameters, van fysische toestand en smeltpunt tot explosiegrens en deeltjeskenmerken. Rubriek 9.2 is toegevoegd voor aanvullende veiligheidsgegevens zoals corrosiesnelheid voor metalen.
• Sensibiliserende stoffen: verlaagde drempelwaarden voor de vermelding van huid- en luchtweg sensibiliserende stoffen in rubriek 3.
• UFI: afstemming met de Poison Centre Notification (PCN) verplichting, inclusief verwijzing naar de Unique Formula Identifier.

Meer details over deze wijzigingen vind je in ons eerdere artikel The ViB Flash: wijzigingen Annex II (Verordening EU 2020/878).

Uitgebreid veiligheidsinformatieblad (eSDS): wanneer is dat nodig?

Naast het standaard ViB bestaat er het uitgebreide veiligheidsinformatieblad, ook wel extended SDS (eSDS) genoemd. Dit is een ViB met blootstellingsscenario's als bijlage. Een eSDS is vereist voor stoffen (niet voor mengsels) die:

• geregistreerd zijn onder REACH
• geproduceerd of geïmporteerd worden in hoeveelheden van 10 ton of meer per jaar per registrant
• ingedeeld zijn als gevaarlijk of voldoen aan de PBT/vPvB-criteria

De blootstellingsscenario's beschrijven de veilige gebruiksomstandigheden en de risicobeperkende maatregelen (RMM's) voor elke geïdentificeerde toepassing. Ze bevatten onder meer afgeleide niveaus waarbij geen effect wordt verwacht (DNEL's) en voorspelde concentraties waarbij geen effect optreedt (PNEC's).

Als je je eigen mengsels formuleert hoef je zelf geen eSDS voor je mengsel op te stellen. Wel moet je de relevante informatie uit de blootstellingsscenario's van je grondstoffen verwerken in het ViB van je mengsel, met name in rubriek 8.

In welke taal moet een ViB worden opgesteld?

Artikel 31 lid 5 van REACH is helder: het ViB moet worden opgesteld in een officiële taal van de lidstaat waar de stof of het mengsel op de markt wordt gebracht, tenzij die lidstaat anders bepaalt.

In de praktijk betekent dit:

• Lever je in Nederland? Dan een Nederlandstalig ViB.
• Lever je in Duitsland? Dan een Duitstalig ViB.
• Lever je in België? Afhankelijk van het taalgebied waar je levert, in het Nederlands, Frans en/of Duits.
• Lever je in meerdere EU-landen? Dan heb je voor elk land een versie in de juiste taal nodig.

Het gaat niet alleen om vertaling. Elke specifieke taalversie moet ook de nationale grenswaarden (rubriek 8) en nationale regelgeving (rubriek 15) bevatten die in dat specifieke land gelden. Een ViB vertalen is dus niet alleen een kwestie van taal: ook de inhoud moet per land worden aangepast.

Hoe lang moet je een ViB bewaren?

Artikel 36 lid 1 van REACH verplicht fabrikanten, importeurs, downstreamgebruikers en distributeurs om alle informatie die nodig is voor het opstellen van het ViB, plus het ViB zelf, minimaal 10 jaar te bewaren na de laatste keer dat je de stof of het mengsel hebt geproduceerd, geïmporteerd, geleverd of gebruikt.

Dat geldt ook als je een product uit het assortiment haalt. Zolang de bewaartermijn van 10 jaar niet verstreken is, moet je het ViB beschikbaar houden.

Een SDS-managementplatform zoals Product Safety Cloud helpt je om je ViB's centraal te beheren en altijd de juiste versie beschikbaar te hebben.

Wie is verantwoordelijk voor het ViB?

De leverancier die de stof of het mengsel op de markt brengt, is verantwoordelijk voor het opstellen en verstrekken van het ViB. In de praktijk kan dat zijn:

• de fabrikant van de stof
• de importeur die de stof of het mengsel in de EU brengt
• de downstreamgebruiker die een mengsel formuleert en op de markt brengt
• de distributeur (die het ViB moet doorleveren, niet per se zelf opstellen)

Belangrijk: ook als je het opstellen van ViB's uitbesteedt aan een externe partij, blijf jij als leverancier juridisch verantwoordelijk voor de juistheid en volledigheid van het document.

Hoe moet een ViB worden verstrekt?

Het ViB moet kosteloos worden verstrekt, op papier of elektronisch, uiterlijk op het moment van de eerste levering (Art. 31 lid 8 REACH). Actief verstrekken is het sleutelwoord: alleen een link naar een website waar de afnemer het ViB zelf moet opzoeken en downloaden, is niet voldoende.

Bij een update van het ViB (Art. 31 lid 9 REACH) moet je de nieuwe, gedateerde versie zo snel mogelijk verstrekken aan alle afnemers aan wie je de stof of het mengsel in de voorgaande 12 maanden hebt geleverd. De 12 maanden verwijzen dus naar de periode waarbinnen je hebt geleverd, niet naar een termijn waarbinnen je mag wachten met verstrekken.

Wanneer moet je een ViB bijwerken?

Een ViB is geen statisch document. Artikel 31 lid 9 van REACH verplicht je om het ViB zo snel mogelijk bij te werken wanneer:

• er nieuwe informatie beschikbaar komt over de gevaren van de stof of het mengsel
• er nieuwe informatie beschikbaar komt die van invloed is op de risicobeperkende maatregelen
• er een autorisatie is verleend of geweigerd onder REACH
• er een restrictie is opgelegd onder REACH

Daarnaast is een update nodig wanneer de CLP-indeling van een stof wijzigt (bijvoorbeeld door een nieuwe ATP (Adaptation to Technical Progress)), of wanneer nationale grenswaarden veranderen.

Veelgestelde vragen over veiligheidsinformatiebladen

Is een ViB hetzelfde als een productinformatieblad?

Nee. Een productinformatieblad (ook wel technisch informatieblad of TDS, Technical Data Sheet) beschrijft de technische eigenschappen en toepassingen van een product. Het is een commercieel document.

Een veiligheidsinformatieblad is een wettelijk verplicht document over de gevaren en het veilig gebruik van een stof of mengsel.

De twee vullen elkaar aan, maar het ViB is het enige document met een wettelijke verplichting.

Heeft elk chemisch product een ViB nodig?

Nee. Alleen stoffen en mengsels die voldoen aan de criteria van Artikel 31 REACH (gevaarlijk ingedeeld, PBT/vPvB, of op de SVHC-Kandidaatslijst) zijn verplicht. Niet-gevaarlijke mengsels met bepaalde gevaarlijke bestanddelen boven de drempelwaarden vereisen een ViB op verzoek. Producten als cosmetica, geneesmiddelen en levensmiddelen vallen buiten REACH.

Mag ik een ViB van mijn leverancier één-op-één doorsturen?

Alleen als je de stof ongewijzigd doorlevert. Formuleer je een mengsel met die stof als grondstof? Dan moet je een eigen ViB opstellen voor je mengsel, gebaseerd op de classificatie van het mengsel als geheel. De ViB's van je grondstoffen zijn daarvoor een belangrijke informatiebron, maar je kunt ze niet klakkeloos kopiëren.

Wat is het verschil tussen een ViB en een etiket?

Het CLP-etiket zit fysiek op de verpakking en geeft de essentiële gevareninformatie in één oogopslag: pictogrammen, signaalwoord, H-zinnen en P-zinnen. Het ViB is het uitgebreide achtergronddocument van 16 rubrieken dat de professionele gebruiker alle details geeft voor veilig gebruik, opslag, transport en noodsituaties. Het etiket is afgeleid van de informatie in het ViB, niet andersom.

Hoe vaak moet een ViB worden herzien?

Er is geen vaste herzieningstermijn. De wet zegt: onverwijld bijwerken zodra er nieuwe relevante informatie beschikbaar is. In de praktijk is het verstandig om ViB's periodiek te reviewen, bijvoorbeeld elke 24 maanden, om te controleren of er inmiddels wijzigingen zijn in de regelgeving (zoals een nieuwe ATP), in de grenswaarden of in de gevarenindeling van bestanddelen.

Geldt de ViB-verplichting ook buiten de EU?

De REACH-verplichting geldt binnen de EU en de EER. Maar: vrijwel elk land ter wereld heeft een eigen variant van het GHS-systeem met vergelijkbare eisen aan veiligheidsinformatiebladen. De opbouw in 16 rubrieken is wereldwijd grotendeels gelijk. Wat verschilt, zijn de classificatieregels, de grenswaarden en de lokale regelgeving. Een ViB dat voldoet aan REACH voldoet daarmee niet automatisch aan de eisen in bijvoorbeeld de VS (OSHA HCS), China (GB/T 16483) of Zuid-Korea (K-REACH).

Mag een ViB digitaal worden verstrekt?

Ja. Artikel 31 lid 8 REACH staat zowel papieren als elektronische verstrekking toe. De voorwaarde is dat je het ViB actief levert, bijvoorbeeld per e-mail als bijlage. Alleen een link naar een website waar de afnemer het zelf moet opzoeken en downloaden, is niet voldoende volgens de ECHA-richtsnoeren.

Alles op een rij

Een veiligheidsinformatieblad is het wettelijk verplichte document dat de gevaren van een chemische stof of mengsel beschrijft en instructies geeft voor veilig gebruik. Het is geregeld in Artikel 31 en Bijlage II van REACH, moet de vaste indeling van 16 rubrieken volgen én moet worden opgesteld in de taal van het land waar je levert. Als leverancier ben je juridisch verantwoordelijk voor de juistheid, zelfs als je het opstellen uitbesteedt.

Vragen over je eigen veiligheidsinformatiebladen? Of wil je weten of je huidige ViB's nog voldoen aan de laatste eisen? Neem contact met ons op via info@devibfabriek.nl of 085 009 2200. We kijken graag met je mee.